مسئله
برکهها، یا آبانبارهای سنتی باران، سازههایی برای ذخیره آب، و نمونهای از یک معماری زندهاند؛ معماریشاخصی از دانش بومی که با عملکرد خاص خود، تعامل ویژه ای با انسان، آب و طبیعت برقرار میکند. در جزیره قشم، با وجود توسعه شبکههای آبرسانی و آبشیرینکنها، مردم در اکثر نقاط همچنان از آب برکههای سنتی برای شرب استفاده میکنند، برکهها هنوز زنده هستند. پروژه باززندهسازی برکههای باران با این نگاه آغاز شد که برکه به عنوان یک سیستم معماری تعاملی فعال و ارزشمند قابلیت به روزرسانی و پیوند دوباره به زندگی معاصر را دارد.
پروژه با این پرسش آغاز شد:
آیا میتوان با یک مداخله معاصر در این الگوی زیرساخت تاریخی، کیفیت عملکرد آن (تامین آب) را ارتقا داد و بطور همزمان و هم افزا در جهت باززندهسازی عملکرد، نما و منظر معماری برکهها اقدام کرد؟
جرقه ایده | ۱۴۰۱
ایده اولیه پروژه در پی مشاهده میدانی و دریافت گزارشهای واقعی از استفاده مستمر مردم از آب برکههای سنتی شکل گرفت.در آغاز، این مشاهده با نگرانی نسبت به کیفیت آب و شرایط استفاده مردم از برکهها همراه بود. اما در ادامه، به درک عمیقتری از ظرفیت یک سیستم بومی و زنده تغییر کرد؛ یک سیستم پایدار که همچنان با طبیعت، معماری و زندگی مردم در تعامل است.
در این مرحله، ایده اصلی شکل گرفت:
الحاق سامانه تصفیه آب به برکهها، در کنار مرمت و احیای کالبدی، برای تبدیل برکهها به زیرساختی زنده،همگام با ارزشهای معاصر توسعه پایدار و بازگرداندن برکه به چرخه زندگی امروز
شکلگیری مفهوم | ۱۴۰۲
رویکرد پروژه بر سه محور اصلی استوار شد:
- توسعه پایدار و استفاده از ظرفیتهای موجود با بهروزرسانی دانش بومی آب
- مرمت و بازسازی کالبدی برکه ها
- طراحی و بازتعریف محوطه و تقویت نقش اجتماعی برکهها در زندگی معاصر
جلسات و گفتگوهای متعددی با متخصصان، مدیران محلی و فعالان حوزه میراث فرهنگی و آب برگزار شد:
- همفکری با مهندس مهدی دهدار از شرکت آب، برق و تأسیسات قشم
- همفکری با دکتر عبدالرضا دشتیزاده از میراث فرهنگی منطقه آزاد قشم، با تجربههای پیشین مرمت نما و لایروبی برکهها با همکاری اهالی
- مشاوره با متخصصان تصفیه آب در ارتباط با شرکت پالایش آب تجدیدپذیر قشم و انجام آزمایش آب برکه به عنوان بخشی از امکانسنجی فنی پروژه
- بررسی نمونههای واقعی انواع استفاده مردم از آب برکهها در نقاط مختلف جزیره
تثبیت هویت کالبدی و اجتماعی پروژه | ۱۴۰۳
در این مرحله، پروژه از یک ایده مفهومی وارد مرحله طراحی یک الگوی مداخله فضایی شد. برکه بیش از یک منبع برداشت آب، به عنوان مرکزیت یک فضای اجتماعی و عنصر هویتبخش روستا مورد توجه قرار گرفت. بر این اساس، تعریف فضای جمعی پیرامون برکه و تبدیل محوطه برکه به میدان اجتماعی، به یکی از ارکان اصلی پروژه تبدیل شد. همچنین یک طرح پیشنهادی برای نمونه برکه ها در میان بافت شهری، در محوطه برکه سهتاهون در درگهان، با همکاری مهندس اسما دریانورد، فعال فرهنگی و اجتماعی، به مدیریت گردشگری منطقه آزاد ارائه شد.
تکمیل ایده و آغاز اجرا | ۱۴۰۴
در سال ۱۴۰۴، مطالعات تطبیقی در منطقه لارستان انجام شد. این سفر و بررسی برکههای تاریخی لارستان، به شناخت بهتر الگوهای معماری، بهویژه نمونههای چلیپایی، با فضاهای پیش ورودی برکه، برای الحاق فضای تصفیه آب به برکههای موجود کمک کرد.
بر این اساس، طراحی فضای «دهلیز برکه» به عنوان محل استقرار سامانه تصفیه آب شکل گرفت. دهلیز با الهام از زبان معماری بومی برکهها و پیش ورودی خانه های قشمی طراحی شد. فضای جدیدی که هم پاسخگوی نیازهای فنی تصفیه آب باشد و هم به لحاظ معماری، با فرم، مقیاس و شخصیت برکهها هماهنگ و همزبان باشد.
در ادامه، مجموعه برکههای گربدان به عنوان پایلوت پروژه انتخاب شد؛ مجموعهای شامل چندین برکه گنبدی و طولی که به دلیل موقعیت مرکزی خود، توسط ساکنان چندین روستا و آبادی مورد استفاده قرار میگیرد.
در این مرحله:
- جذب خیرین و جلب حمایت برای اجرای پایلوت انجام شد.
- طراحی و ساخت دستگاه تصفیه آب توسط شرکت پالایش آب تجدیدپذیر قشم تکمیل شد.
- طراحی بنای دهلیز و طراحی اولیه محوطه بر اساس شرایط فیزیکی، اقلیمی و اجتماعی سایت شکل گرفت.
- اجرای پروژه پایلوت با حمایت طرح خیرآب شرکت آب، برق و تأسیسات قشم آغاز شد.
تکمیل اجرای پایلوت و افتتاح رسمی | ۱۴۰۵
در سال ۱۴۰۵، اجرا و ساخت بنای دهلیز برکه در مجموعه برکههای گربدان با مشارکت فعال جامعه محلی و دهیاری تکمیل و سامانه تصفیه آب نصب و راهاندازی شد. آیین افتتاح پروژه با میزبانی اهالی روستای گربدان، کودکان، پژوهشگران، فعالان اجتماعی، خبرنگاران و علاقهمندان میراث فرهنگی برگزار شد. این رویداد تلاشی برای پاسداشت و باززندهسازی دانش بومی آب و به شکل مجموعهای از میزبانی آیینی محلی، تقدیر از استادکاران، معرفی و افتتاح یک مداخله معاصر و آغاز شیوهای نوین از استفاده و حضور اجتماعی در پیرامون برکهها برگزار شد.
در این رویداد:
- از حاج ابراهیم شادمان، استادکار محلی و سازنده آخرین برکههای جدید جزیره قشم، تقدیر شد.
- از تلاشهای آقای احمد زارعی، دهیار گربدان و مدیر ساخت بنای دهلیز برکه، قدردانی شد.
- کتاب «میراث آب» اثر دکتر عبدالرضا دشتیزاده رونمایی شد.
- دکتر آتوسا مومنی، مدیر مرکز میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، تحت نظارت یونسکو، درباره اهمیت ثبت، حفظ و بهروزرسانی دانش بومی به عنوان الگویی پایدار برای امروز سخنرانی کرد.
- طرح خیرآب توسط مهندس شهرام داوری، مدیرعامل شرکت آب، برق و تأسیسات قشم، معرفی شد.
- طرح باززندهسازی برکهها و «دهلیز برکه» توسط مهندس بهار صیرفی معرفی شد.
فضای اجتماعی برکه از همین روز نخست حیات تازه خود را آغاز کرد. کودکان گربدان از ابتدای برنامه برکهها را از آنِ خود کردند؛ از دیوارهها بالا رفتند، روی بدنه برکهها نشستند، بازی کردند و با فضا ارتباط گرفتند. برکه بار دیگر به عنوان کانون زندگی اجتماعی روستا جان گرفت.
خط زمانی پروژه
۱۴۰۱ | جرقه ایده
مشاهده میدانی استفاده مردم از آب برکههاو شکلگیری ایده الحاق سامانه تصفیه آب
۱۴۰۲ | شکلگیری مفهوم
تعریف رویکرد توسعه پایدار، همفکری با متخصصان حوزه آب و مدیران محلی، بررسی فنی کیفیت آب
۱۴۰۳ | تثبیت رویکرد معماری و اجتماعی
تعریف فضای محوطه برکه به عنوان میدان اجتماعی و انتخاب پایلوت ها
۱۴۰۴ | تکمیل ایده و آغاز اجرا
مطالعه تطبیقی در لارستان، طراحی دهلیز برکه، انتخاب گربدان به عنوان پایلوت و آغاز اجرا
۱۴۰۵ | تکمیل پایلوت و افتتاح
ساخت بنای دهلیز، نصب سامانه تصفیه و افتتاح پایلوت
عوامل پروژه
ایدهپردازی، مطالعات و طراحی معماری:
بهار صیرفی
امکانسنجی، آزمایش آب، طراحی و ساخت سامانه تصفیه و جلب حمایت برای اجرای پایلوت:
شرکت پالایش آب تجدیدپذیر قشم به مدیریت مهندس احمد قائممقامی
تأمین زیرساخت برق و همراهی در اجرای پروژه با حمایت طرح خیرآب:
شرکت آب، برق و تأسیسات قشم به مدیریت مهندس شهرام داوری و مدیریت پروژه مهندس مهدی دهدار
تحقیقات و پژوهش مردمشناسی و میراث آب:
دکتر عبدالرضا دشتیزاده
ساخت بنای دهلیز برکه در پایلوت گربدان:
دهیاری روستای گربدان، به مدیریت آقای احمد زارعی
با پشتیبانی:
خیرین مردمی، اهالی گربدان و همراهی فعالان محلی و اجتماعی
چشمانداز
پروژه باززندهسازی برکههای باران میتواند به عنوان الگویی برای احیای سازههای تاریخی آب در مناطق جنوبی ایران مورد استفاده قرار گیرد. در هر مکان، نوع مداخله بر اساس شرایط کالبدی، اجتماعی، اقلیمی و فرهنگی همان بافت تعریف میشود. بنابراین، هدف پروژه ارائه نه یک فرم ثابت و تکرارشونده، بلکه تعریف یک چارچوب قابل تطبیق برای بازگرداندن زیرساختهای معمارانه تاریخی آب به چرخه زندگی امروز است.
اصل بنیادین پروژه بر این پایه استوار است:
حرکت در جهت توسعه پایدار با احیای نمونه شاخص معماری عملکردی از دانش بومی
برکه بعنوان بخشی از یک سیستم زنده ؛ سیستمی که معماری، طبیعت، فناوری و جامعه محلی را در یک چرخه مشترک به هم پیوند میدهد.
