از این قسمت میتوانید طرح مورد نظر خود را پیدا کنید

باززنده‌سازی برکه‌های قشم

۱۴۰۱–۱۴۰۵ و در حال توسعه| کالبد، عملکرد و جایگاه اجتماعی

پایلوت ساخته‌شده: مجموعه برکه‌های گربدان، جزیره قشم
وضعیت: در حال بهره‌برداری و توسعه

برکه‌های قشم، آب‌انبارهای بومی ذخیره آب باران‌اند که همچنان بخشی از زیرساخت آب و زندگی اجتماعی جزیره محسوب می‌شوند. 

طرح باززنده‌سازی با شناخت برکه ها بعنوان سیستمی زنده و قابل به‌روزرسانی، در سه محور هم افزا شکل گرفته است:

عملکرد: ارتقای کیفیت و بهداشت برداشت آب
کالبد: حفاظت از معماری برکه با مداخله‌ای کمینه و هماهنگ
جایگاه اجتماعی: بازگرداندن محوطه برکه به زندگی جمعی 

 

پژوهش و فرایند طراحی

پروژه از دی‌ماه ۱۴۰۱ با مستندسازی برکه‌های جزیره، گفت‌وگو با کاربران محلی، بررسی تطبیقی معماری قشم و لارستان و آزمایش کیفیت آب آغاز شد. نتایج این مطالعات، مبنای طراحی سامانه تصفیه، دهلیز برداشت آب و محوطه اجتماعی قرار گرفت.


پایلوت گربدان

نخستین نمونه پروژه در مجموعه برکه‌های گربدان اجرا و در خرداد ۱۴۰۵ به بهره‌برداری رسید. مداخله شامل سامانه تصفیه آب، دهلیز برداشت و سامان‌دهی اولیه محوطه است.

دهلیز برداشت آب

دهلیز، فضایی واسط میان برکه و محوطه طراحی شد که برداشت بهداشتی آب را بدون ورود مستقیم به مخزن ممکن می‌کند. فضای مکث و شیرهای برداشت آب، سکوهای نشیمن، نورگیر و تهویه در ساختاری هماهنگ با معماری بومی شکل گرفته‌اند.

اجرا با ظرفیت‌های محلی

دهلیز با مشارکت مدیریت روستا و استادکاران محلی ساخته شد. شیوه اجرا، مصالح و جزئیات آن متناسب با امکانات موجود و فرهنگ ساخت منطقه شکل گرفت.

پس از بهره‌برداری

استفاده روزانه از آب، افزایش حضور اهالی و بازدید روستاهای اطراف، ظرفیت عملکردی و اجتماعی پروژه را آشکار کرد. درخواست اجرای طرح در نقاط دیگر نیز زمینه توسعه پروژه را فراهم ساخت.

توسعه مشارکتی مجموعه

از مرداد ۱۴۰۵، ساخت برکه‌ای جدید در محل پیشنهادی طرح توسعه گربدان آغاز شد. ماشین‌آلات خاک‌برداری، بتن و عملیات ساخت، با مشارکت داوطلبانه دهیار، اهالی، خیران و سازندگان محلی پیش می رود. در این روند،‌ باززنده‌سازی از یک مداخله معماری به فرایندی ادامه‌دار و جامعه‌محور تبدیل شده است.

 

 اصول طراحی دهلیز برکه

بنای الحاقی (فضای برداشت آب، مکث و استراحت و فضای سیستم تصفیه آب) در هماهنگی با میراث معماری برکه بر اساس نمونه های معماری بومی :

  • فضاهای بمثابه پیش ورودی در نمونه برکه های مشابه و چلیپایی در منطقه لارستان
  • فضاهای دهلیز (پیش ورودی) مشابه در معماری بومی قشم،‌ مانند شهر لافت
  • دیوارهای پر و خالی و بازی نور و سایه از نمونه های معماری بومی  (مانند روستای کنارسیاه ،‌ دو نمازخانه- استراحتگاه کوچک کنار جاده)

 

 

مطالعات توسعه

مطالعات پروژه در برکه‌های دیگری از قشم، از جمله کنارسیاه، سه‌تا‌هون و مجموعه برکه‌های بهده ادامه یافته است. هر نمونه، متناسب با نوع برکه، کیفیت آب، شیوه بهره‌برداری و زمینه اجتماعی آن بررسی می‌شود.

برکه کنارسیاه

در طرح پیشنهادی کنارسیاه، دهلیزی طولی برای استقرار سامانه تصفیه، برداشت آب و ایجاد فضای سایه و مکث در کنار یک برکه طولی طراحی شد. این مطالعه، نخستین تجربه طراحی مداخله کالبدی پروژه بود و زمینه شکل‌گیری الگوی اجراشده در گربدان را فراهم کرد.

برکه سه‌تاهون درگهان

مجموعه سه‌تایی «برکه سه‌تاهون» در میان بافت مسکونی درگهان قرار دارد. به‌دلیل شوری آب و موقعیت شهری مجموعه، طرح بر ظرفیت اجتماعی و فرهنگی سایت متمرکز شد: تبدیل محوطه به فضای باز شهری، ایجاد میدان محلی و پیوند آن با کتابخانه مشارکتی دبیرستان مجاور.

رسانه و انتشار

  • فیلم رسمی باززنده‌سازی برکه‌های گربدان  [مشاهده فیلم]
  • گزارش خبرگزاری ایرنا: «برکه باران؛ ترکیبی از فناوری و سازه‌های بومی برای تأمین آب قشم»  [مطالعه گزارش]

چشم‌انداز

هدف پروژه، شکل‌گیری الگویی انعطاف‌پذیر برای حفاظت و به‌روزرسانی برکه‌هاست؛ الگویی که بتواند با مشارکت جامعه محلی در نقاط دیگر قشم و جنوب ایران توسعه یابد.

شناسنامه پروژه

ایده، پژوهش و طراحی معماری: بهار صیرفی
طراحی و اجرای سامانه تصفیه: شرکت پالایش آب تجدیدپذیر قشم، به مدیریت احمد قائم‌مقامی
مشاور میراث آب و مردم‌شناسی: دکتر عبدالرضا دشتی‌زاده
حمایت و اجرای زیرساخت: شرکت آب، برق و تأسیسات قشم، به مدیریت شهرام داوری
هماهنگی و مدیریت اجرایی پروژه: مهدی دهدار
اجرای دهلیز: دهیاری روستای گربدان و استادکاران محلی
استادکار برکه‌ساز و همراه پروژه: حاج ابراهیم شادمان

-